Sözlük

Yazan: Fatih

Bu sayfadaki tanımlar, yayımladığımız metinlerde kullandığımız anlamlardır. Bir terimi başka bir yerde farklı anlamda görebilirsiniz; bizim ne kastettiğimiz burada yazılıdır. Sözlük iki bölümdür: önce konunun terimleri, sonra kendi yöntemimizin terimleri. İkincisini yazmamızın sebebi, bir sayfada geçen “ilk gözlem” gibi bir ifadenin okuyucu için sıradan bir söz, bizim içinse tanımlı bir alan olmasıdır.

AI agent (yapay zekâ ajanı)

Bir hedef verildiğinde adımlarını kendi seçen, araç çağırabilen ve sonucu değerlendirebilen yazılım. Ajanı tanımlayan davranışıdır; nerede çalıştığı ya da hangi markayı taşıdığı değil.

Bu tanımın pratik sonucu şudur: bir ürünün adında “agent” geçmesi onu ajan yapmaz, sabit bir komut zincirini çalıştıran bir betik de ajan değildir. Ayrımı yaparken sorduğumuz soru tektir — adımları kim seçiyor?

Model sürümü (release)

Bir modelin ya da kütüphanenin, kaynağın kendi sürüm akışından kaydedilen tarihli ve numaralı yayımı. Sürüm, yazılımın hareket ettiğini gösterir; tek başına iyileştiğini göstermez. İkisi karıştırılır.

Sürümü kaynağın kendi akışından alırız, ikinci elden haber özetinden değil. Bir sürüm listesi ya da paket akışı, yayımın gerçekten olduğunu kaynağın kendi ağzından söyler; haber metni ise olayı yorumlayarak aktarır ve yorum, tarihi kaydırabilir.

Makine-müşteri ödemesi

Bir yazılımın, insan araya girmeden başka bir yazılımın hizmetine ödeme yapmasını sağlayan protokoller. Bunlardan biri olan x402, kendi sayfasında son 30 günü canlı yayımlıyor: 4 Eyl 2026'da okuduğumuzda 75,41M işlem, 24,24M dolar hacim, 94,06K alıcı ve 22K satıcı görünüyordu.

Bu sayıları bir gelir vaadi olarak değil, bir konum olarak okuyoruz. Aynı sayfadaki alıcı ve satıcı sayıları bizim daha önceki ölçümümüzden belirgin biçimde farklı; büyüyen bir alanda üç ay önceki bir kesitin bugünü anlatmadığını gösteren iyi bir örnek. Bu yüzden defterde eski kesit silinmedi, üstüne yeni tarihli bir satır yazıldı.

Statü etiketi

Bir iddianın ne kadar ağırlık taşıyabileceğini belirten işaret. Tanımları Kanıt politikası sayfasındadır.

Etiket, iddianın doğru olup olmadığını değil, ne kadar dayanağı olduğunu söyler. Zayıf dayanaklı bir iddia yanlış olmak zorunda değildir; yalnızca kesin dille kullanılamaz.

İlk gözlem

Bir kaydı bizim ilk gördüğümüz an. Kaynağın yayın tarihiyle aynı olmak zorunda değildir ve arşivde ikisi ayrı ayrı gösterilir.

Damga bir kez yazılır ve sonraki turlarda korunur. Bazı satırlarda bu alan boştur: izlemenin başlangıcından önce devralınan kayıtlarda ilk gözlem tarihi bilinmiyor ve sonradan doldurulmuyor.

Kararlı anahtar

Bir kaydı turlar arasında aynı kayıt olarak tanımamızı sağlayan sabit kimlik. Anahtar kaynağın verdiği kalıcı alanlardan üretilir; başlık değişse de kayıt aynı kalır. Kararlı anahtar olmasaydı “yeni” ile “yeniden görülen” birbirine karışır, arşiv de her turda şişerdi.

Ekleme yapılan arşiv (append-only)

Bir kaydın yalnız eklenebildiği, hiç yeniden yazılmadığı kayıt biçimi. Yanlış bir satır bile silinmez; üzeri çizilir ve gerekçesi yazılır. Bu, “ne zaman biliyorduk” sorusunun sonradan düzenlenmesini imkânsız kılar — ve bunun bedeli, düzeltilemeyen boşlukların kalıcı olarak görünmesidir.

Düşen kayıt

Kaynağın kendi listesinden çıkan, ama bizim arşivimizde kalan kayıt. Kaynakların çoğu “en yeni N” biçiminde döner; bir yayın listeden düştüğünde kaynakta artık görünmez. Bizde görünmeye devam eder, çünkü arşivin işi kaynağın unuttuğunu unutmamaktır.

Fail-closed tur

Bir parçası bile başarısız olduğunda tamamı iptal edilen ölçüm turu. Kanallardan biri hata verirse o günün durumu hiç yazılmaz. Karşıtı olan “fail-open” davranış, elde ne varsa onu yayımlar ve eksikliği görünmez kılar; ölçüm anlatan bir yayında bu, sessiz bir yalana dönüşür.

Kaynak zinciri

Bir kanalın dört halkası: kaynağın insan sayfası, motorun fiilen çağırdığı uç nokta, o uç noktanın resmî belgesi ve kaynağın kullanım koşulu. Dördü de her kanal sayfasında açık adresle yazılıdır; sayfadaki uç nokta adresi motorun kodundaki adresle her denetimde karşılaştırılır.

Oran sınırı (rate limit)

Bir kaynağın belirli sürede kabul ettiği istek sayısı üst sınırı. Sınırlar kaynağın kendi belgesinde yazılıdır — örneğin GitHub REST oran sınırları — ve izleme temposunu bu sınırlar belirler; bizim istediğimiz sıklık değil.

Ön baskı (preprint)

Hakem değerlendirmesinden geçmeden yayımlanan akademik metin. arXiv kayıtlarının çoğu bu niteliktedir. Ön baskı bir bulguyu duyurur, doğrulamaz; bu yüzden ön baskıya dayanan bir cümle bizde kesin dille yazılamaz.

8-K başvurusu

ABD'de halka açık şirketlerin önemli bir gelişmeyi bildirmek için doldurduğu form. Bu başvuruları SEC EDGAR tam metin araması üzerinden izliyoruz. Bir şirketin kendi resmî bildirimi, aynı olayı anlatan haber metninden farklı bir kanıt sınıfıdır: birincisi imzalıdır.

Kanıt arşivi

Motorun gördüğü kayıtların, kanal kanal ve tarih tarihe açık biçimde durduğu bölüm. Aboneliğe bağlı değildir ve herkese açıktır; bültende yazılan bir yorumun dayandığı gözleme buradan geri gidebilirsiniz. Kapalı bir arşive dayanan bir iddia, iddia sahibinden başka kimsenin denetleyemeyeceği bir iddiadır.

Düzeltme

Yayımlanmış bir cümlenin yanlış olduğunun tespit edilmesi ve bunun kayda geçirilmesi. Düzeltme sessizce yapılmaz: eski hâli, yeni hâli ve gerekçesi Düzeltmeler sayfasında görünür. Bir yayının düzeltme sayfasının boş olması, hiç yanılmadığı anlamına gelmez; çoğu zaman yalnızca bakmadığı anlamına gelir.

Birincil ve ikincil kaynak

Birincil kaynak, olayın tarafının kendi yayınıdır: şirketin bildirimi, kurumun resmî metni, projenin kendi sürüm akışı. İkincil kaynak, bunu aktaran üçüncü bir metindir. İkincil kaynak yasak değildir, ama statüsü daha düşüktür ve kaynağı belirtilerek kullanılır; iki bağımsız ikincil kaynağın aynı şeyi söylemesi, bir birincil kaynağın yerini ancak kısmen tutar.

Hüküm

Gözlemlerden çıkarılan, insanın yazdığı yorum. Hüküm bir gözlem değildir ve öyle etiketlenir; yayımlanan her hüküm en az bir kaynak adresi taşır. Kaynaksız hüküm sayısı yayın öncesinde sayılır ve sıfır değilse sayı yayımlanmaz.

Gürültü filtresi

Çok sık yayın yapan bir kaynağın, bir turda yazacağı satır sayısını sınırlayan kural. Filtre kayıt silmez, yalnız o turda yazılacak satırı kısar ve neyi kıstığı kanal sayfasında yazılıdır. Formülü gösterilemeyen bir eleme, kayıt kadar sorgulanamaz bir şey üretir.

Kapı

Yayından önce koşan, sonucu ikili olan mekanik denetim. Kapı yeşilse yayın olur, kırmızıysa olmaz. Bir kapının gerçekten çalıştığının kanıtı, kuralı kasten bozduğunuzda kırmızı yanmasıdır; hiç kırmızı yanmayan bir kapı, kapı değil süstür.

Tanıtıcı (User-Agent)

İsteklerimizin taşıdığı, kim olduğumuzu söyleyen kimlik dizgisi. Kaynağın sunucu kayıtlarında görünür ve bize ulaşılabilecek bir adres içerir. Kendini gizleyen bir tarayıcı, izlediği kaynağa karşı hesap verebilir olamaz.